ದೆಹಲಿ (ಜುಲೈ 27 ) : ದೆಹಲಿ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಕೆಂಪುಕೋಟೆ, ಇಂಡಿಯಾ ಗೇಟ್ ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ ಭವನ ನೆನಪಾಗುವುದು, ಸಹಜ ಆದರೆ ಇವುಗಳ ನಡುವೆ ಮೂರು ಶತಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಇದು ಕೋಟೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಅರಮನೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ.
1724ರಲ್ಲಿ ಜಯಪುರದ ಮಹಾರಾಜ ಎರಡನೇ ಸವಾಯಿ ಜಯಸಿಂಗ್ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಅವರು ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಹಾಗೂ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಅಳೆಯಲು ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. ಇದೇ ಮಾದರಿಯ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಗಳನ್ನು ಬಳಿಕ ಜಯಪುರ, ಉಜ್ಜಯಿನಿ, ವಾರಾಣಸಿ ಮತ್ತು ಮಥುರಾದಲ್ಲೂ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.
‘ಜಂತರ್ ಮಂತರ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ‘ಯಂತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಮಂತ್ರ’ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಗಳಿಂದ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಬೃಹತ್ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಧನಗಳು ಸಮಯ, ಗ್ರಹಗಳ ಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಆಕಾಶದ ನಿರ್ದೇಶಾಂಕಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ದೂರದರ್ಶಕಗಳ ಬಳಕೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗುವ ಮೊದಲು ಇವು ಅತ್ಯಂತ ನಿಖರವಾದ ಖಗೋಳ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವು.
20ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಹೊಸ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇಂಡಿಯಾ ಗೇಟ್ ಸಮೀಪದ ಬೋಟ್ ಕ್ಲಬ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಗೆ ನಿರ್ಬಂಧ ಹೇರಿದ ಬಳಿಕ, ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ರಸ್ತೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ಸಂಸತ್ ಭವನ ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ವಿವಿಧ ಸಂಘಟನೆಗಳು, ರೈತರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೋರಾಟಗಾರರು ತಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ಗಮನಕ್ಕೆ ತರಲು ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಳಸತೊಡಗಿದರು.
ಇಂದು ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಭಾರತದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಚೈತನ್ಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಸ್ಥಳ, ಇಂದು ಜನರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಆಡಳಿತದವರೆಗೆ ತಲುಪಿಸುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿ ತನ್ನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.
